-A +A

Godziny urzędowania

  • Biuro Podawcze: 7:30-15:30 - pn. 7:30-18:00
  • Punkt K​RK: 8:30-15:00 - pn. 8:30-18:00
  • Kasa Sądu: 8:30-15:00 - pn. 8:30-18:00

Najważniejsze Telefony

  • Centrala Sądu: 58 32-13-199
  • Sprawy karne: 58 32-13-268
  • Sprawy cywilne: 58 32-13-269

Sąd Okręgowy w Gdańsku – rys historyczny

Zarys historii sądownictwa w Gdańsku
Wymiar sprawiedliwości w Gdańsku kształtował się przez stulecia. Podstaw prawnych jego funkcjonowania należy szukać w XV w., kiedy to Kazimierz Jagiellończyk, wydając Wielki Przywilej dla Gdańska (1457 r.), dokonał zjednoczenia odrębnych organizmów miejskich: Głównego, Starego i Młodego Miasta oraz Osieku. Rada Miasta Gdańska uzyskała jurysdykcję z zakresu prawa morskiego, handlu oraz wymierzania sprawiedliwości na wybrzeżu Prus Królewskich.
 
Projekt budynku sądowego przy ul. Nowe Ogrody 30/34 - źródło - Danzig und seine BautenStare i Główne Miasto zachowały swe sądy zwane Ławami, które zajmowały się poważniejszymi sprawami. Ławy obradowały w salach sądowych ratuszy miejskich, Ława Głównego Miasta także w Dworze Artusa. Warto nadmienić, iż ławnikiem Starego Miasta był Jan Hewelisz. Drobniejsze sprawy były rozpatrywane przez dwóch sędziów corocznie wyłanianych wśród rajców. Sędziowie nadzorowali sądy ławnicze. Instancją apelacyjną była Rada Miasta, a w sprawach cywilnych – także król. Rozstrzygnięcia spraw kryminalnych były prawomocne. Z czasem postanowienia sądowe dotyczące czynów popełnionych przez szlachtę posesjonatów zagrożone położeniem głowy, musiały uzyskać aprobatę króla. Naruszenia statutów miejskich (wilkierzy) regulujących kwestie porządkowo-administracyjne sądził sąd wetowy. Od 1678 r. w jego skład wchodzili przedstawiciele wszystkich ordynków, a jego wyroki stały się nieodwołalne. 
Fasada budynku od strony dzisiejszej ul. Strzeleckiej - źródło - www.danzig-online.plOd drugiej połowy XVII w. w Gdańsku zaczęto łagodzić prawo karne, rzadziej orzekając karę ostateczną. Skutkowało to rozbudową systemu penitencjarnego. Wcześniej funkcje więzienne spełniały ciemnice w ratuszach, a od 1516 r. także Baszta Kotwiczników. Od 1604 r. datuje się działalność najstarszego więzienia miejskiego na terenie Polski – zespołu Wieży Więziennej i Katowni. W 1629 r. otworzono Dom Przymusu (Zuchhaus) a w 1691 r. ciężkie więzienie zwane Klauzurami (Raspelhaus). Istniał w nich obowiązek pracy. Ciekawostką jest, iż w więzieniu o zaostrzonym rygorze praca polegała m.in. na pozyskiwaniu czerwonego barwnika z drzewa brazylina, od którego to swą nazwę wzięła Brazylia.
 
Pałac Sprawiedliwości przy ul. Nowe Ogrody (Neugarten) w Gdańsku - - źródło - www.danzig-online.plWskutek II rozbioru Gdańsk został zajęty przez Prusy. W 1814 r. sądownictwo zostało przejęte przez państwo. Zlikwidowano sądownictwo miejskie, pozostawiając jednakże sądy wetowy i handlowy. W konsekwencji w latach 20. XIX w. w sąsiedztwie Ratusza Staromiejskiego w Gdańsku wybudowano nowy budynek sądowy.
W 1858 r. oddano do użytku nową siedzibę prokuratury oraz sądu przy ul. Nowe Ogrody. Na sąsiednich działkach wybudowano zakład karny i areszt. Problemy związane z rozproszeniem instytucji wymiaru sprawiedliwości (ul. Nowe Ogrody i ul. Korzenna) spowodowały dążenie do skupienia ich w jednym miejscu. Podczas rozbudowy więzienia w latach 1902-1905 wyznaczono lokalizację dla nowego budynku sądowego w kwartale ulic: Nowe Ogrody, Kurkowa i Strzelecka. Wskutek scalenia działek przy ul. Nowe Ogrody 30-34, powstała parcela, na której posadowiono Pałac Sprawiedliwości.
 
Portal budynku sądowego przy ul. Nowe Ogrody 30/34LawetarzBudynek wzniesiono w stylu neorenesansu niderlandzkiego. Pierwotny projekt architektoniczny nieznacznie różni się od ostatecznego wykonania. Nie zrealizowano wieżyczki wieńczącej szczyt dachu nad środkową attyką budynku. Uwagę zwraca centralny portal zdobiony kartuszem z koroną, flankowany trzymaczami w postaci półleżących herosów. Wewnątrz obejrzeć można imponujący hall na planie elipsy wysoki na dwie kondygnacje, przykryty kopułą. Na uwagę zasługuje także reprezentacyjna sala rozpraw oraz lawetarze (forma fontanny – źródełka) umieszczone symetrycznie na korytarzach budynku. 
 
W budynku mieściły się m.in: sądy, prokuratura, Urząd Katastralny, komornik sądowy.
 
Rreprezentacyjna sala rozpraw przy ul. Nowe Ogrody 30/34Ustrój sądów Królestwa Pruskiego ulegał zmianie. W latach 1877-1879 w Kwidzynie ustanowiono Wyższy Sąd Krajowy (Oberlandesgericht), w Gdańsku podległy mu Sąd Okręgowy (Landgericht). Najniżej w hierarchii znajdowały się sądy grodzkie (Amtsgericht). Wprowadzona wówczas organizacja sądownictwa w swych zasadniczych zrębach przetrwała do I wojny światowej, po której dla Wolnego Miasta Gdańska powołano Sąd Najwyższy Wolnego Miasta Gdańska (Obergericht der Freien Stadt Danzig). Pozostawiono instancję sądu okręgowego i grodzkiego. W latach 1939-1945 sądownictwo gdańskie funkcjonowało w ramach III Rzeszy.
 
Sąd Okręgowy w Gdańsku
 
Projekt planu jednej z kondygnacji budynku przy ul. Nowe Ogrody 30/34 - źródło - Danzig und seine BautenJeszcze w trakcie toczących się w Gdańsku walk, 30.03.1945 w ramach organizacji polskiej administracji powołano województwo gdańskie. Konieczne stało się utworzenie na tym obszarze instytucji wymiaru sprawiedliwości. Jako podstawę wykorzystano organizację sądownictwa polskiego sprzed 1939 r.
 
7 maja 1945 minister sprawiedliwości rozszerzył właściwość Sądu Apelacyjnego w Toruniu na obszar byłego Wolnego Miasta Gdańska. W ten sposób powołano Sąd Okręgowy w Gdańsku i Sąd Grodzki w Gdańsku. Na siedzibę Sądu przeznaczono okazały budynek byłego Justizpalast przy ul. Nowe Ogrody (późniejsza Gen. Świerczewskiego).
 
W 1949 r. siedzibę Sądu Apelacyjnego przeniesiono z Torunia do Bydgoszczy, właściwość sądu pozostawiając bez zmian. Już dwa miesiące później poprzez wyłączenie z właściwości Sądu Apelacyjnego w Bydgoszczy okręgów Sądów Okręgowych w Gdańsku i w Gdyni oraz utworzenie Sądu Okręgowego w Elblągu został ustanowiony Sąd Apelacyjny w Gdańsku.
 
W wyniku zmiany prawa o ustroju sądów powszechnych w roku 1950 organizację sądów dostosowano do nowych przepisów. Od 1 stycznia 1951 Sąd Apelacyjny w Gdańsku stał się Sądem Wojewódzkim a Sądy Okręgowe zostały zniesione. Reforma administracyjna kraju w 1975 r. spowodowała likwidację sądów powiatowych województwa gdańskiego i powołanie w ich miejsce sądów rejonowych. 
 
W 1990 r. w związku z utworzeniem sądów apelacyjnych, Sąd Okręgowy w Gdańsku znalazł się we właściwości powołanego Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. Rok 1999 przyniósł ostatnią tego typu reorganizację, w miejsce Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku powołano Sąd Okręgowy w Gdańsku.
 
Dawna ujeżdżalnia i stajnie przy ul. 3 Maja 9Budynki F i G przy ul. 3 Maja 9Na przestrzeni lat, prócz sądów, swą siedzibę w budynku miały liczne instytucje i urzędy, m.in.: Prokuratura Wojewódzka w Gdańsku, Prokuratura Rejonowa w Gdańsku, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich, Delegatura Najwyższej Izby Kontroli w Gdańsku, Państwowe Biuro Notarialne, Państwowy Arbitraż Gospodarczy czy komornicy sądowi.
Od 2012 r. część wydziałów Sądu Okręgowego ma swą siedzibę przy ul. 3 Maja 9 A. Założenie to powstało na skarpie Fortu Grodzisko w zrewitalizowanych i zmodernizowanych XIX-wiecznych budynkach (A, B, C) oraz częściowo w nowo wybudowanych nawiązujących jednak architektonicznie do zabytkowego otoczenia (E, F i G). Tren ten w latach 1893-1918 r. służył Szkole Wojennej (Kriegsschule), mającej swój główny budynek nieco niżej, przy ul. 3 Maja 9 (obecny gmach Powiatowego Urzędu Pracy).
 
Zachowane wyposażenie stajni w budynku przy ul. 3 Maja 9Infrastruktura szkoły znajdowała się właśnie w miejscu obecnego kompleksu sądowego. Wokół otwartego placu do jazdy konnej zlokalizowane były: kryta ujeżdżalnia o wymiarach 17 x 37 m, sala gimnastyczna i do nauki fechtunku, pomieszczenia gospodarcze, kuźnia, stajnia dla 46 koni (w tym 6-ciu oficerskich). Istniała tam także lecznica dla koni oraz mieszkania dla 20 pielęgniarzy. 
Część oryginalnego wyposażenia zachowano i wyeksponowano, m.in. w hallu budynku A oglądać można żłoby dla koni.
 
 
 
Bibliografia:
 
Dzieje Gdańska, E. Cieślak, Cz. Biernat, Gdańsk, 1994;
Historia Gdańska, red. E. Cieślak, t. III, IV, Gdańsk 1993;
Kloeppel O., Danzig und seine Bauten, Berlin 1908;
Kowalski W., Dwie strony krat. Z historii więzienia w Gdańsku, Gdańsk 2003;
Rozenkranz E., Gdańska archeologia prawna, Gdańsk 1993;
Więzienie w Gdańsku w systemach represji XX wieku, Warszawa-Gdańsk 2005;
Zbiory Archiwum Państwoego w Gdańsku;
Zbiory Gdańskiej Biblioteki PAN.